Ezafet. Złożenia z -(s)I. Część I

Selam!

Język polski zna wiele sposobów oddania funkcji, celu, tworzywa, przynależności czy pochodzenia tego bądź tamtego rzeczownika. Czyni to za pomocą przymiotników, różnych konstrukcji przyimkowych lub umieszczając obok, odmienione przez przypadki, inne rzeczowniki. Podobnie turecki, żeby określić dokładniej dany obiekt stosuje przymiotniki, jak również złożenia, którym przyjrzymy się zaraz nieco bliżej.

W języku tureckim istnieją dwa typy złożeń. Jedno – proste, polega na umieszczeniu obok siebie dwóch rzeczowników, bez jakikolwiek przekształceń morfologicznych. Ten typ złożenia służy do określania płci, narodowości, materiału z jakiego obiekt wykonano; stosuje się w nazwach potraw czy w nazwach ulic (ze słowem ‘sokak’ ulica).

Drugie – przedmiot naszych dzisiejszych dociekań – polega, z kolei, na dodawaniu do opisywanego słowa, które będziemy nazywać odtąd podstawą, sufiks posesywny trzeciej osoby liczby pojedynczej –(s)I.

Za przykład niech posłużą nam spodek i parapet. Spodek to w języku tureckim dosłownie „talerz na harbatę” – çay tabağı, zaś parapet to “próg okienny” - pencere eşiği (tr. pencere – okno, eşik - próg). Proszę zauważyć, że podstawa zawsze występuje po określającym ją rzeczowniku!!!

Złożenia z –(s)I, a liczba mnoga.

Jeśli podstawą jest rzeczownik w liczbie mnogiej, sufiks –(s)I dodajemy po znaczniku liczby mnogiej –ler:

-lEr + -(s)I = -lErI

np.:
otobüs biletleri – bilety autobusowe
masa örtüsü – obrus stołowy

Istnieją jednak złożenia (jednak należą do nich wyłączenie te, pisane jako jeden wyraz) z sufiksem –(s)I „na stałe” dowiązanym do formy pojedynczej, po którym dopiero następuje –ler np. ayakkabı – but, ayakkabılar – buty.

Złożenia z –(s)I stosuje się w przypadku łączenia nazwy miejsca lub instytucji z kategorią do której owa rzecz należy np.:
Ege Bölgesi – Region egejski
Van Gölü – jezioro Van
Türkiye Cumhuriyeti – Republika Turcji 
Feriye Lokantası – restauracja Feriye (ponoć równie świetna, co droga :))

lub czasu z użytą jednostką jego miary np.:
2012 yılı – w roku 2012
15 dakıkası – piętnaście minut

itd.

Kolejnym zastosowaniem jest określanie narodowości lub pochodzenia.

Złożenia wielokrotne z –(s)I

Co jednak, kiedy w jednym wyrażeniu przychodzi nam zawrzeć dwa lub więcej złożenia z –(s)I? W przypadku więcej niż jednego elementu określającego, po prostu umieszczamy je obok siebie, pozostawiając zrostek –(s)I na swoim miejscu np.: 
İstanbul Devlet Tiyatrosu – Istambulski Teatr Państwowy

Porównajmy to z:
Istanbul Tiyatrosu – Teatr Istanbulski
Devlet Tiyatrosu – Teatr Państwowy

Podobnie czynimy, jeśli jednym z elementów określających jest kolejne złożenie. Aslı Göksel i Celia Kerslake (2005) podają rozbudowany przykład:

Türkiye Cumhuriyet-i Millî Eğitim Bakanlığ-ı Kadıköy Meslek Kız Yüksek Okul-u müdürlüğ-ü

Teraz dokonajmy jego analizy. Podstawą całego wyrażenia jest oczywiście ‘müdürlük’ (tr. dyrekcja).

Określają je, kolejno:

1. okul – tr. szkoła, proszę zauważyć, że wszystko na lewo nie określa już ‘dyrekcji’, ale właśnie ‘szkołę’.

A więc mamy dyrekcję szkoły. No, właśnie, jakiej szkoły?

2. ‘yüksek’ – dosł. wysokiej (po naszemu wyższej)
3. ‘kız’ - dosł. dziewczyna, a więc dla dziewcząt
4. ‘meslek’ – dosł. technika, a więc technicznej
5. Kadıköy, a więc w miejscowości Kadıköy

Kolejnym określeniem jest złożenie ‘Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı’. Powtarzamy zatem całą procedurę:

6. podstawą jest ministerstwo (tr. bakanlık)

które określają:

7. edukacja narodowa (milli – narodowy, to przymiotnik, a więc nie używamy żadnych złożeń; eğitim – edukacjia)
8. oraz kolejne złożenie (a jakże :)) ‘Türkiye Cumhuriyet-i', czyli Republika Turecka

Reasumując: 
Türkiye Cumhuriyet-i Millî Eğitim Bakanlığ-ı Kadıköy Meslek Kız Yüksek Okul-u müdürlüğ-ü

oznacza: 
Dyrekcję technicznej wyższej szkoły dla dziewcząt w Kadıköy, pod auspicjami (?) Ministerstwa Edukacji Narodowej Republiki Tureckiej

Teraz, dla relaksu, w rytmie wakacyjnej dyskoteki zaśpiewa przeurocza Nez.